Στόχος, η διαφάνεια στην επιλογή δικαστών

• Χ. ΚΑΣΤΑΝΙΔΗΣ ΠΡΩΤΟΒΟΥΛΙΑ ΓΙΑ ΑΛΛΑΓΕΣ ΣΤΗΝ ΑΝΑΔΕΙΞΗ ΤΗΣ ΗΓΕΣΙΑΣ ΤΗΣ ΔΙΚΑΙΟΣΥΝΗΣ * ΟΙ ΔΥΟ ΑΠΟΨΕΙΣ

Ο κύβος ερρίφθη. Υστερα από έναν μεγάλο κύκλο συζητήσεων, φαίνεται ότι ήρθε η ώρα για την αποδόμηση του σημερινού συστήματος ανάδειξης της ηγεσίας της Δικαιοσύνης που πλέον έχει υπονομευθεί στη συνείδηση του νομικού κόσμου και της κοινής γνώμης.

Χ. Καστανίδης

Ολοι συμφωνούν ότι η ρίζα του κακού για το έλλειμμα εξωτερικής ανεξαρτησίας των δικαστών βρίσκεται στη συνταγματική αρμοδιότητα του υπουργικού συμβουλίου να επιλέγει τα πρόσωπα που στελεχώνουν τις κορυφαίες θέσεις της Δικαιοσύνης. Πάντως, και τα δύο κόμματα εξουσίας έχουν να επιδείξουν κακό παρελθόν και ευθύνονται για επιλογές που έγιναν με καθαρά κομματικά κριτήρια.

Ο υπουργός Δικαιοσύνης, Διαφάνειας και Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων Χ. Καστανίδης, σε εφαρμογή της προεκλογικής δέσμευσης του ΠΑΣΟΚ, εξήγγειλε ότι αναλαμβάνει πρωτοβουλία για αλλαγές στο ισχύον καθεστώς που θα σπάσουν τους δεσμούς εξάρτησης της εκάστοτε κυβέρνησης με τη Δικαιοσύνη. Το ζητούμενο είναι ο τρόπος.

Κατά την αναθεώρηση του 2001, το ΠΑΣΟΚ είχε εισηγηθεί την ανάδειξη της ηγεσίας της Δικαιοσύνης με προεπιλογή που θα πραγματοποιούσε ένα ευρύ ανώτατο δικαστικό συμβούλιο με τη συμμετοχή δικαστών, δικηγόρων και πανεπιστημιακών, δηλαδή εκπροσώπων του νομικού κόσμου - πρόταση που δεν έγινε δεκτή από τη Ν.Δ.

• Το 2006

Πέντε χρόνια αργότερα στη συνταγματική αναθεώρηση του 2006 εισηγήθηκε τη συμμετοχή της Βουλής στη διαδικασία της επιλογής, χωρίς να θίγεται η αρμοδιότητα του υπουργικού συμβουλίου. Τονιζόταν μάλιστα ότι η διαδικασία αυτή θα μπορούσε να θεσπιστεί χωρίς αναθεώρηση του Συντάγματος, και στο επίπεδο της κοινής νομοθεσίας και του Κανονισμού της Βουλής, κάτι που επιχειρείται σήμερα. Σύμφωνα με την πρόταση, τουλάχιστον τρία προτεινόμενα πρόσωπα για κάθε θέση που πρόκειται να πληρωθεί θα περνούν από ακρόαση ενώπιον της Επιτροπής Θεσμών και Διαφάνειας της Βουλής, που θα συντάσσει σχετική έκθεση χωρίς κατάταξη. Στα πλεονεκτήματα της δημόσιας ακρόασης καταγράφεται ότι προσφέρει διαφάνεια, καθιστά πιο ουσιαστική τη διερεύνηση και αξιολόγηση της προσωπικότητας και των αντιλήψεων των δικαστικών λειτουργών που πρόκειται να καταλάβουν τις ανώτατες θέσεις και παράλληλα ενισχύει τη δημοκρατική συνείδηση του δικαστή που εκδίδει τις αποφάσεις στο όνομα του ελληνικού λαού.

Πρόσφατα ο σημερινός υπουργός Αμυνας Ευάγγ. Βενιζέλος με άρθρο του στην «Ε» εισηγήθηκε η επιλογή να γίνεται όχι από το υπουργικό συμβούλιο αλλά από τη Βουλή, με αυξημένη πλειοψηφία δύο τρίτων μεταξύ ενός εύλογου αριθμού υποψηφίων που έχουν επαρκή προϋπηρεσία, χωρίς να καταστρατηγείται η επετηρίδα αλλά και χωρίς να ακυρώνεται η δυνατότητα επιλογής των ικανοτέρων. Με δεδομένο ότι η αναθεώρηση του Συντάγματος τοποθετείται χρονικά μετά το 2012, υποστήριξε ότι μέχρι τότε η σχετική διαδικασία μπορεί να εισαχθεί με τις αναγκαίες τροποποιήσεις ως νομοθετική αυτοδέσμευση του υπουργικού συμβουλίου που θα εξακολουθεί να λαμβάνει τυπικά την απόφαση.

• Μεγαλύτερες διαστάσεις

Υπάρχουν πάντως και εκείνοι που εκτιμούν ότι το θέμα του τρόπου επιλογής της ηγεσίας των ανωτάτων δικαστηρίων υπερτονίζεται και έχει λάβει διαστάσεις μάλλον μεγαλύτερες από τη σημασία που πραγματικά έχει. Θυμίζουν όσα ισχύουν στις περισσότερες ευρωπαϊκές χώρες, όπου ανατίθεται στο Κοινοβούλιο και / ή στην κυβέρνηση ρόλος στην επιλογή ακόμη και των απλών μελών των ανωτάτων δικαστηρίων προκειμένου προφανώς να διασφαλιστεί μία έστω έμμεση και περιορισμένη δημοκρατική νομιμοποίηση της διαδικασίας επιλογής. Και επιπλέον τη σοφή συνταγματική διάταξη που έγινε με την αναθεώρηση του 2001 και καθόρισε την τετραετία ως μέγιστο χρόνο θητείας των προέδρων των ανωτάτων δικαστηρίων, ώστε να αποτραπούν θεαματικές ανατροπές της επετηρίδας που είχαν εμφανιστεί τα προηγούμενα χρόνια.

Οι υπέρμαχοι της άποψης ότι θα πρέπει να γίνουν επιμέρους αλλαγές και όχι πλήρης ανατροπή του συστήματος, ακόμη και με αναθεώρηση του Συντάγματος, εστιάζουν κυρίως στο μεγάλο πρόβλημα της εσωτερικής ανεξαρτησίας της Δικαιοσύνης. Ο καθηγητής Συνταγματικού Δικαίου Κ. Χρυσόγονος εκτιμά ότι σημασία δεν έχει τόσο η επιλογή των προσώπων όσο η μείωση της παντοδυναμίας των προέδρων των ανωτάτων δικαστηρίων. Να μην έχουν, δηλαδή, ουσιαστικές αρμοδιότητες, όπως να καθορίζουν τις δικαστικές συνθέσεις και να αποφασίζουν ως επικεφαλής συλλογικών οργάνων (ΑΔΣ, Ολομέλειες) για τις υπηρεσιακές μεταβολές των δικαστών, χωρίς τη δέσμευση ενός συστήματος αντικειμενικών κριτηρίων.

Η αλλαγή του τρόπου επιλογής των ανωτάτων δικαστών αποτελεί και πάγιο αίτημα του νομικού κόσμου, χωρίς να υπάρχει σύμπλευση στο πώς πρέπει να γίνει αυτή η αλλαγή. Η Ενωση Εισαγγελέων Ελλάδος ζητεί η ηγεσία της Δικαιοσύνης να επιλέγεται από τη Βουλή με αυξημένη διακομματική πλειοψηφία, ενώ η Ενωση Δικαστών και Εισαγγελέων προκρίνει το σύστημα της προεπιλογής των υποψηφίων με μυστική ψηφοφορία από τις Ολομέλειες των δικαστηρίων και τελική αρμοδιότητα του υπουργικού συμβουλίου ή της Βουλής ή τριμερούς οργάνου (πρόεδρος της Βουλής, πρόεδρος της κυβέρνησης, Πρόεδρος της Δημοκρατίας).

Αντίθετα, οι δικηγόροι προτιμούν να μην υπάρχουν καθόλου εξαρτήσεις από την εκάστοτε πολιτική εξουσία. Ζητούν επιλογή από ευρύ εκλεκτορικό σώμα.*

Τι ισχύει στην Ευρώπη

ΓΑΛΛΙΑ. Τα μέλη του Ανώτατου Ακυρωτικού Δικαστηρίου επιλέγονται με προεδρικό διάταγμα του υπουργού Δικαιοσύνης όπως και οι αντίστοιχοι εισαγγελείς για τους οποίους προηγείται απλή γνωμοδότηση του ΑΔΣ. Το Γαλλικό Συνταγματικό Συμβούλιο αποτελείται από 9 μέλη τα οποία διορίζονται ανά 3 από τον πρόεδρο της Δημοκρατίας, τον πρόεδρο της Βουλής και τον πρόεδρο της Γερουσίας.

Πρόεδρος του ΣτΕ είναι τυπικά ο πρωθυπουργός, ουσιαστικά όμως καθήκοντα διοίκησης ασκεί ο αντιπρόεδρός του, ο οποίος επιλέγεται μεταξύ των μελών του ΣτΕ από το υπουργικό συμβούλιο.

ΓΕΡΜΑΝΙΑ. Ολα τα μέλη των ανώτατων δικαστηρίων διορίζονται από τον αρμόδιο ομοσπονδιακό υπουργό σε συνεργασία με ειδικό συλλογικό όργανο, την επιτροπή επιλογής δικαστών, στο οποίο συμμετέχουν κυρίως βουλευτές και οι καθ' ύλην αρμόδιοι υπουργοί των ομόσπονδων γερμανικών κρατιδίων. Το Ομοσπονδιακό Συνταγματικό Δικαστήριο αποτελείται από μέλη που διορίζονται με πλειοψηφία 2/3 από το Κοινοβούλιο και το συμβούλιο των ομόσπονδων κρατιδίων.

ΙΤΑΛΙΑ, ΙΣΠΑΝΙΑ, ΠΟΡΤΟΓΑΛΙΑ. Την ηγεσία της Δικαιοσύνης επιλέγει διευρυμένο συλλογικό όργανο, το οποίο εκλέγεται από το Κοινοβούλιο με αυξημένη πλειοψηφία. Σε αυτό συμμετέχουν αιρετοί εκπρόσωποι των δικαστών, εκλεγμένοι εκπρόσωποι των δικηγορικών συλλόγων και πανεπιστημιακοί.

ΜΕΓΑΛΗ ΒΡΕΤΑΝΙΑ. Ο επικεφαλής του δικαστικού σώματος είναι πολιτικό πρόσωπο που προτείνεται από τον πρωθυπουργό και ορίζεται με βασιλικό διάταγμα. Η Βουλή των Λόρδων έχει και δικαστικές αρμοδιότητες.

ΗΠΑ. Η επιλογή των προεδρείων των ανώτατων δικαστηρίων γίνεται από τον πρόεδρο της Αμερικής, υπό τον όρο του ελέγχου της προσωπικότητας των υποψηφίων και της τελικής έγκρισης του διορισμού τους από τη Γερουσία.

• Της ΒΑΝΑΣ ΦΩΤΟΠΟΥΛΟΥ, Ελευθεροτυπία, Σάββατο 17 Οκτωβρίου 2009

Αλλάζει το πόθεν έσχες

Τροποποιείται ο νόμος περί ευθύνης των υπουργών. Τέλος στους διορισμούς των προϊσταμένων στη Δικαιοσύνη. Πιο γρήγορα οι δικαστικές αποφάσεις. Σαρωτικές αλλαγές στο ισχύον θεσμικό πλαίσιο για να ενισχυθεί η διαφάνεια στη δημόσια ζωή, να καταπολεμηθεί η μάστιγα της διαφθοράς και να αλλάξει ο τρόπος επιλογής της ηγεσίας της Δικαιοσύνης, πρόκειται να προωθήσει σύντομα στη Βουλή η κυβέρνηση.

Με στόχο να αποκατασταθεί το κύρος της Δικαιοσύνης, αλλά και η εμπιστοσύνη του πολίτη προς το κράτος και τους θεσμούς, ο υπουργός Δικαιοσύνης, Διαφάνειας και Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων Χ. Καστανίδης θα προωθήσει μαζί με τον υφυπουργό Απ. Κατσιφάρα δέσμη μέτρων, προκειμένου -όπως είπε χαρακτηριστικά ο υπουργός- να φύγει επιτέλους η Ελλάδα από την 4η θέση πριν από το τέλος στη λίστα της διαφάνειας, όπου συγκατοικεί με την Μποτσουάνα...

Δέσμη μέτρων για την ταχύτερη απονομή της Δικαιοσύνης θα προωθήσει ο νέος υπουργός Χ. Καστανίδης. Θα βελτιώσει επίσης το σύστημα υπηρεσιακής εξέλιξης των δικαστικών λειτουργών με αιτιολόγηση προαγωγών και μεταθέσεων

Στο πλαίσιο αυτό, θα βελτιωθεί το νομοθετικό πλαίσιο για το «πόθεν έσχες» με ενίσχυση των ελεγκτικών μηχανισμών, θα τροποποιηθεί το νομοθέτημα για την ευθύνη των υπουργών, αλλά και για τις εκλογικές δαπάνες και τη χρηματοδότηση των κομμάτων.

Παράλληλα, θα βελτιωθεί το σύστημα επιλογής της ηγεσίας της δικαιοσύνης και θα επανέλθει ο θεσμός της αυτοδιοίκησης με εκλεγμένους και όχι διορισμένους προϊσταμένους. Το νέο υπουργείο αποκτά πολύ μεγαλύτερες διαστάσεις και αρμοδιότητες, καθώς θα «φιλοξενήσει» δύο γενικές γραμματείες, για την ισότητα (που θα μεταφερθεί από το υπουργείο Εσωτερικών) καθώς επίσης για τη διαφάνεια και τα ανθρώπινα δικαιώματα, με ρόλο εποπτικό για την κατάσταση που επικρατεί στη χώρα και με δυνατότητα άμεσων παρεμβάσεων για να διορθώνονται τα κακώς κείμενα.

Επίσης θα προωθηθούν μέτρα για την επιτάχυνση απονομής της δικαιοσύνης, για τον εξανθρωπισμό του σωφρονιστικού συστήματος, για την ενίσχυση του ρόλου των ανεξάρτητων αρχών κ.λπ.

Ποινική ευθύνη υπουργών: Θα βελτιωθεί η ισχύουσα νομοθεσία στο μέτρο που επιτρέπει το Σύνταγμα, με στόχο διαδικασίες που να μην «μπλοκάρουν» την αποστολή δικογραφιών στη Βουλή και την ουσιαστική διερεύνησή τους, χωρίς τη δυνατότητα αποχώρησης κομμάτων και υπονόμευσης του θεσμού. Βελτιώσεις θα υπάρξουν στον δικαστικό έλεγχο και στον χρόνο παραγραφής, ενώ οι βασικότερες αλλαγές θα προωθηθούν με την επόμενη αναθεώρηση του Συντάγματος το 2013.

Πόθεν έσχες: Θα ενισχυθούν οι ελεγκτικοί μηχανισμοί και η αναγκαία υλικοτεχνική υποδομή, με στροφή και προς τον τρόπο κτήσης των περιουσιακών στοιχείων. Εξετάζονται με πολλή προσοχή προτάσεις που έχουν γίνει από διάφορους φορείς για κατάργηση του οικονομικού απορρήτου στα περιουσιακά στοιχεία κρατικών λειτουργών, για να είναι άμεσα προσβάσιμα σε κάθε ελεγκτική αρχή καθώς και για ηλεκτρονική διασταύρωση στοιχείων. Επίσης θα εξεταστούν προτάσεις για δημόσια θέαση περιουσιακών στοιχείων στο Διαδίκτυο, αλλά και για δήμευση εκείνων που αποκλίνουν από τα δηλωθέντα.

Επιλογή ηγεσίας Δικαιοσύνης: Θα βελτιωθεί το ισχύον σύστημα, με δεδομένο πάντως ότι το Σύνταγμα προβλέπει ότι η επιλογή γίνεται από το Υπουργικό Συμβούλιο. Για να υποχωρήσει ο ομφάλιος λώρος μεταξύ εκτελεστικής και δικαστικής εξουσίας, εξετάζεται η προώθηση ενός συστήματος προηγούμενης ακρόασης των υποψηφίων από αρμόδια Επιτροπή της Βουλής, που θα προκρίνει έναν περιορισμένο αριθμό υποψηφίων από τους οποίους θα επιλέγεται ένας από το Υπουργικό Συμβούλιο. Εξετάζεται επίσης το ενδεχόμενο να προηγούνται γνωμοδότηση ενός σχετικού φορέα, ο περιορισμός του αριθμού των υποψηφίων (για να αποφεύγονται οι «βαθιές βουτιές» στην επετηρίδα) και η αιτιολόγηση των επιλογών.

• ΝΕΟ ΠΛΑΙΣΙΟ
  Στο τραπέζι κάμερες και DΝΑ

Με στόχο την ενίσχυση της διαφάνειας στη δημόσια ζωή, θα εξεταστούν μέτρα προκειμένου οι προσλήψεις υπαλλήλων στον ευρύτερο δημόσιο τομέα να διέπονται από καθεστώς πλήρους δημοσιότητας, ώστε να λαμβάνουν γνώση όλοι οι ενδιαφερόμενοι.

Στην ίδια λογική θα επανεξεταστεί η νομοθεσία για τη χρηματοδότηση των κομμάτων, τις εκλογικές δαπάνες κ.λπ.

Για την επιτάχυνση της απονομής της δικαιοσύνης θα αξιοποιηθούν νέα μέτρα που προτείνονται στους υπό τροποποίηση κώδικες (είναι ήδη έτοιμο προσχέδιο για την πολιτική δικονομία). Επίσης θα βελτιωθεί το σύστημα υπηρεσιακής εξέλιξης των δικαστικών λειτουργών, με αιτιολόγηση των προαγωγών, μεταθέσεων κ.λπ., ενώ εξετάζονται προτάσεις για ευρύτερη χρήση της κλήρωσης για τις συνθέσεις δικαστηρίων, την επιλογή ανακριτών, εισαγγελέων κ.λπ.

Θεσμικά μέτρα θα ληφθούν και για την ενίσχυση των ανεξάρτητων αρχών, που είχαν απαξιωθεί επί ΝΔ, ενώ αναμένεται να επανεξεταστούν οι πρόσφατες προβληματικές νομοθετικές ρυθμίσεις για τις κάμερες και το DNA, που ξεσήκωσαν θύελλα διαμαρτυριών.

• ΑΛΕΞΑΝΔΡΟΣ ΑΥΛΩΝΙΤΗΣ, ΕΘΝΟΣ, 14/10/2009
  

**ΔΙΚΑΙΟΣΥΝΗ: Πρώτα η αλλαγή τρόπου επιλογής της ηγεσίας

Η προεκλογική δέσμευση του ΠΑΣΟΚ για αλλαγή του τρόπου με τον οποίο θα επιλέγεται η ηγεσία των ανώτατων δικαστηρίων θα είναι η πρώτη νομοθετική πρωτοβουλία που θα αναλάβει ο νέος υπουργός Δικαιοσύνης, Διαφάνειας και Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων, Χ. Καστανίδης.

Χ. Καστανίδης

Χθες, αρκέστηκε να ανακοινώσει ότι θα προχωρήσει στην αλλαγή του τρόπου ανάδειξης της ηγεσίας της Δικαιοσύνης στο πλαίσιο του ισχύοντος Συντάγματος, χωρίς όμως να δώσει περαιτέρω διευκρινίσεις, εν αναμονή των προγραμματικών δηλώσεων της κυβέρνησης.

Είναι γεγονός ότι η διαδικασία για την επιλογή των κορυφαίων δικαστικών λειτουργών, όπως γίνεται μέχρι σήμερα, δηλαδή από την κυβέρνηση με απόφαση του υπουργικού συμβουλίου, είναι υπονομευμένη και διαβλητή, δεδομένου ότι τα κριτήρια που πρυτανεύουν κατά τις προαγωγικές κρίσεις είναι κυρίως κομματικά και όχι κριτήρια αξιοκρατίας και αντικειμενικότητας. Η τροποποίηση του υφιστάμενου καθεστώτος αποτελεί και πάγιο αίτημα του νομικού κόσμου, συμπεριλαμβανομένων και των δικαστικών ενώσεων, για να κοπούν οι δεσμοί ανάμεσα στην εκτελεστική και δικαστική εξουσία, ώστε να μην καθίσταται η ηγεσία της δικαιοσύνης υποχείριο της εκάστοτε κυβέρνησης.

Η ουσιαστική και ριζική μεταρρύθμιση του συστήματος επιλογής απαιτεί αναθεώρηση του Συντάγματος, που μπορεί να γίνει μετά το 2011. Ομως, η συνταγματική επιταγή δεν δεσμεύει τη λήψη νομοθετικών μέτρων ώστε να θεσμοθετηθεί ένα ενδιάμεσο στάδιο για την ανάδειξη των προέδρων και των αντιπροέδρων των τριών ανώτατων δικαστηρίων και του εισαγγελέα του Αρείου Πάγου. Η επιλογή της ηγεσίας θα ανήκει μεν στο υπουργικό συμβούλιο αλλά θα προβλεφθεί η συμμετοχή της κοινοβουλευτικής πλειοψηφίας στην όλη διαδικασία. Ο νυν υπουργός Αμυνας Ευάγγ. Βενιζέλος έχει εισηγηθεί να προτείνει η Βουλή με μυστική ψηφοφορία και με αυξημένη πλειοψηφία (2/3) τα πρόσωπα που θα στελεχώσουν τις ανώτατες θέσεις.

Θυμίζουμε ότι η Ενωση Εισαγγελέων Ελλάδος στο παρελθόν είχε διατυπώσει την πρόταση να επιλέγεται η κορυφή των ανώτατων δικαστηρίων από το ίδιο το σώμα των δικαστών αλλά τελικά αναθεώρησε τη στάση της, προβάλλοντας ως επιχείρημα ότι με τον τρόπο αυτό υπάρχει κίνδυνος αυτονόμησης της Δικαιοσύνης, η οποία δεν έχει άμεση δημοκρατική νομιμοποίηση. Σήμερα, εισηγείται να γίνεται η επιλογή με αυξημένη διακομματική πλειοψηφία της Βουλής.

Στις δεσμεύσεις του ΠΑΣΟΚ για θωράκιση της ανεξαρτησίας της δικαιοσύνης περιλαμβάνονται ακόμη:

**Η διασφάλιση της εσωτερικής ανεξαρτησίας των δικαστικών λειτουργών με καθιέρωση μόνιμων, σταθερών και αντικειμενικών κριτηρίων για κάθε υπηρεσιακή μεταβολή και με ειδική αιτιολογία όλων των αποφάσεων του Ανώτατου Δικαστικού Συμβουλίου.

**Η άρση κάθε περιορισμού στον θεσμό του αυτοδιοίκητου των δικαστηρίων, με παράλληλη όμως αποφυγή της στείρας παραταξιοποίησης.

• Της ΒΑΝΑΣ ΦΩΤΟΠΟΥΛΟΥ, Ελευθεροτυπία, Τετάρτη 14 Οκτωβρίου 2009